Od wymogu do wartości: jak standardy ESG zmieniają pozycję MŚP w łańcuchach dostaw

W relacjach ze znaczącymi graczami rynkowymi przestaje to być opcją – staje się warunkiem współpracy. Pierwszą reakcją wielu firm z sektora MŚP jest frustracja: „kolejny obowiązek”, „brak wyboru”, „koszt narzucony przez silniejszego”. Jednak korzyści uzyskania poświadczenia wysokiej jakości standardów panujących w firmie są znaczące. Bywa, że od tego zależy partnerstwo wpływające na kondycję przedsiębiorstwa lub nawet na jego istnienie. Sprawdzamy, jakie standardy warto spełniać. 

MŚP wobec nowych standardów współpracy rynkowej

Analiza praktyki rynkowej oraz doświadczeń przedsiębiorstw funkcjonujących w globalnych łańcuchach dostaw pokazuje, że standardy etyczne i socjalne nie są chwilowym trendem ani modą regulacyjną; stały się trwałym elementem zarządzania ryzykiem, reputacją i ciągłością biznesu. Uwzględniając tę perspektywę warto dostrzec, że zdecydowana większość wymagań w schematach standardów pokrywa się z obowiązującym prawem pracy, przepisami BHP, regulacjami środowiskowymi i zasadami uczciwego obrotu gospodarczego, a audyty weryfikują przede wszystkim to, co i tak powinno funkcjonować w dobrze zorganizowanej, odpornej na zmiany firmie.

Czym są standardy etyczne i socjalne – i czego naprawdę dotyczą?

Standardy etyczne i socjalne to zestawy wymagań opracowane przez organizacje międzynarodowe, inicjatywy branżowe lub grupy firm, których celem jest określenie minimalnych i oczekiwanych zasad prowadzenia działalności gospodarczej przez dostawców i partnerów biznesowych.

Ich zakres obejmuje trzy wzajemnie powiązane filary:

1. Filar społeczny

Warunki pracy i zatrudnienia, bezpieczeństwo i higiena pracy, czas pracy i wynagrodzenia, zakaz pracy dzieci i pracy przymusowej, poszanowanie praw człowieka, relacje z pracownikami i dialog społeczny.

2. Filar środowiskowy

Zgodność z przepisami ochrony środowiska, gospodarowanie odpadami i substancjami niebezpiecznymi, zużycie energii i zasobów, zapobieganie zanieczyszczeniom, reagowanie na ryzyka środowiskowe.

3. Filar etyczny / zarządczy (governance)

Etyka biznesu i przeciwdziałanie korupcji, transparentność działania, systemy zarządzania i nadzoru, odpowiedzialność w łańcuchu dostaw, mechanizmy zgłaszania nieprawidłowości.

Audyt etyczny i socjalny – narzędzie kontroli czy rozwoju?

Audyty etyczne i socjalne są dziś jednym z podstawowych narzędzi zarządzania ryzykiem w łańcuchach dostaw. Z perspektywy dużych klientów pozwalają ograniczać ryzyka refutacyjne, prawne i operacyjne. Z perspektywy MŚP — mogą stać się impulsem do uporządkowania organizacji, podniesienia jakości zarządzania i wzmocnienia pozycji rynkowej.

Istotą audytu nie jest sankcja, lecz:

• identyfikacja niezgodności,
• analiza przyczyn,
• wdrożenie działań naprawczych,
• ciągłe doskonalenie.

To podejście wyraźnie odróżnia audyty etyczne od kontroli instytucji nadzorczych — w wielu przypadkach przedsiębiorca otrzymuje wsparcie i czas na poprawę obszarów wymagających korekty.

Najczęściej spotykane standardy – wspólna logika, różne narzędzia

Choć standardów i platform scoringowych jest wiele, ich rdzeń pozostaje zbliżony, a różnice dotyczą przede wszystkim formy oceny, sposobu raportowania, stopnia formalizacji oraz grupy interesariuszy, do których są skierowane. W praktyce rynkowej sieci zakupowe i duże marki często akceptują równolegle różne standardy jako dowód odpowiedzialności społecznej, etycznej i środowiskowej dostawców. Zdarzają się jednak sytuacje – zwłaszcza w przypadku dużych, międzynarodowych graczy – gdy wymagany jest konkretny standard lub metodologia, dopasowana do ich modelu zakupowego, bez pozostawiania dostawcom pełnej swobody wyboru. Zrozumienie różnic pomiędzy poszczególnymi narzędziami pozwala MŚP świadomie wybrać ścieżkę, która najlepiej odpowiada ich pozycji rynkowej i ambicjom rozwojowym.

ETI Base Code i SMETA (Sedex)

ETI Base Code stanowi fundament wielu standardów społecznych i koncentruje się na kluczowych obszarach, takich jak warunki pracy, prawa człowieka, bezpieczeństwo i higiena pracy, czas pracy oraz wynagrodzenia. SMETA (Sedex Members Ethical Trade Audit) jest metodologią audytową opartą na ETI Base Code, obejmującą cztery filary: społeczne, BHP, środowiskowe oraz etykę biznesu. Wyniki audytu mogą być udostępniane na platformie Sedex, co umożliwia wielokrotne wykorzystanie jednego audytu w relacjach z różnymi klientami, bez konieczności jego powtarzania. Istotne z perspektywy MŚP jest to, że każda firma może samodzielnie dołączyć do Sedex, opłacić członkostwo i zlecić audyt SMETA z własnej inicjatywy. W tym modelu firma zachowuje wysoki poziom sprawczości i proaktywności, traktując audyt jako narzędzie budowania wiarygodności rynkowej, a nie wyłącznie reakcję na żądanie klienta.

Standard preferowany przykładowo przez:: Unilever, Orkla Group

Więcej informacji o standardzie: sedexglobal.com

amfori BSCI / BEPA

Standard amfori BSCI/BEPA łączy wymagania społeczne, środowiskowe i etyczno-zarządcze, kładąc duży nacisk na systemowe podejście do odpowiedzialności w organizacji i w łańcuchu dostaw. Członkami amfori są przede wszystkim duże marki i sieci handlowe, a nie dostawcy. Oznacza to, że firma MŚP nie może w pełni samodzielnie zainicjować audytu BSCI/BEPA, lecz może zostać nim objęta, jeśli zostanie zgłoszona lub upoważniona przez klienta będącego członkiem amfori. Jednocześnie istotną zaletą tego systemu jest fakt, że wynik audytu przypisany jest do profilu dostawcy w systemie amfori i może być wykorzystywany wobec innych klientów-członków tej inicjatywy, co w praktyce ogranicza liczbę powtarzanych audytów i pozwala uzyskać efekt skali.

Standard preferowany przykładowo przez:: ALDI, Lidl, Deichmann, JYSK

Więcej informacji o standardzie: amfori.org

EcoVadis

EcoVadis nie jest klasycznym standardem audytowym, lecz platformą oceny niefinansowej, obejmującą cztery obszary: środowisko, prawa człowieka i pracę, etykę oraz zrównoważony łańcuch dostaw. Ocena opiera się na analizie dokumentacji i danych przekazywanych przez firmę, bez konieczności fizycznej wizyty audytora. Dla MŚP kluczową wartością EcoVadis jest możliwość jednoczesnego budowania wiarygodności wobec wielu klientów, instytucji finansowych i partnerów biznesowych, przy stosunkowo niskim progu wejścia organizacyjnego. Rating staje się w tym przypadku uniwersalnym językiem ESG, rozpoznawalnym w różnych branżach i na różnych rynkach.

Standard preferowany przykładowo przez: Johnson & Johnson, L’Oréal, Bridgestone, BASF.

Więcej informacji o standardzie: ecovadis.com

SA8000

SA8000 to certyfikowalny standard zarządzania odpowiedzialnością społeczną, oparty na konwencjach Międzynarodowej Organizacji Pracy oraz międzynarodowych prawach człowieka. W przeciwieństwie do audytów relacyjnych, SA8000 wymaga wdrożenia formalnego systemu zarządzania, obejmującego m.in. polityki i procedury, mechanizmy dialogu z pracownikami, system zgłaszania nieprawidłowości, nadzór nad dostawcami oraz regularne audyty nadzorcze. Z perspektywy MŚP kluczowe jest to, że firma może przystąpić do SA8000 całkowicie proaktywnie, z własnej inicjatywy, niezależnie od wymagań konkretnego klienta. Certyfikat pozostaje własnością organizacji i może być wykorzystywany wobec wielu kontrahentów jednocześnie – jako dowód dojrzałości systemowej i argument ograniczający potrzebę kolejnych audytów ad hoc.

Standard preferowany przykładowo przez: Walmart, Amazon, Home Depot.

Więcej informacji o standardzie: sa-intl.org

ICS – Initiative for Compliance and Sustainability

ICS to inicjatywa zrzeszająca międzynarodowe marki handlowe, która opracowała wspólny kodeks postępowania oraz system audytów dla dostawców, obejmujący filar społeczny, środowiskowy oraz etyczno-zarządczy. W tym modelu audyt może być zainicjowany wyłącznie przez członka ICS, a dostawca (np. firma MŚP) nie ma możliwości samodzielnego poddania się ocenie. Charakterystyczną cechą ICS jest wspólna baza wyników audytów, do której dostęp mają członkowie inicjatywy współpracujący z danym dostawcą. Ogranicza to konieczność wielokrotnego powtarzania tych samych ocen i porządkuje wymagania stawiane firmom działającym w relacjach z wieloma dużymi klientami.

Standard preferowany przykładowo przez:: Leroy Merlin, Carrefour, Auchan

Więcej informacji: ics-asso.org

Koszty weryfikacji w obszarach ESG – obciążenie, ale i karta przetargowa

Z punktu widzenia MŚP koszty weryfikacji według standardów ESG są często odbierane jako narzucone i nieproporcjonalne, budząc wewnętrzny sprzeciw, przy jednoczesnym poczuciu braku realnej alternatywy. Jeśli firma działa lub chce działać długofalowo w relacjach z dużymi klientami warto pomyśleć o nich w charakterze inwestycji. O jakich pieniądzach mówimy?

W przypadku SMETA, amfori BSCI/BEPA oraz ICS dominującym modelem jest opłata za dzień audytowy, ustalana z akredytowaną jednostką audytującą – dla polskich MŚP najczęściej jest to koszt w przedziale ok. 2 000–7 000 zł za dzień, zależnie od liczby pracowników, liczby lokalizacji, zakresu audytu oraz dojrzałości organizacyjnej firmy. EcoVadis działa w innym modelu – jako roczna subskrypcja oceny ESG, którą firma płaci, aby uzyskać i utrzymać swój rating. Koszt dla MŚP zwykle mieści się w przedziale od ok. 1 500–2 000 zł do kilkunastu tysięcy złotych rocznie, zależnie od wielkości firmy, branży i wybranego pakietu. SA8000 oznacza certyfikację systemu zarządzania, a nie pojedynczą weryfikację. Wchodząc w ten model firma staje do otwierającego audytu certyfikującego oraz cyklicznych audytów nadzoru. Koszty utrzymania systemu są stałe (wycena dnia audytowego j.w. – zależna od wielu czynników), ale firma zyskuje silny, międzynarodowo rozpoznawalny certyfikat.

Traktując systemową weryfikację w kategoriach czysto biznesowych, MŚP mogą zamienić niechciany obowiązek w realną dźwignię rynkową. Dobry wynik audytu lub ratingu staje się wówczas zewnętrznym, wiarygodnym dowodem dojrzałości organizacyjnej – kartą przetargową, która skraca procesy handlowe, ogranicza konieczność wielokrotnych kontroli, wzmacnia pozycję negocjacyjną i pozwala funkcjonować w łańcuchach dostaw na bardziej partnerskich zasadach. Z perspektywy ekonomicznej kluczowe jest to, że koszt weryfikacji nie musi być jednorazowym obciążeniem: odpowiednio wykorzystany wynik audytu może pracować wielokrotnie – wobec różnych klientów, instytucji finansowych, ubezpieczycieli czy w postępowaniach ofertowych – przekształcając przymus w trwały zasób biznesowy.

Dlaczego te standardy mogą być realną wartością dla MŚP?

Z perspektywy małej lub średniej firmy audyt bywa wymagającym doświadczeniem – ale firmy, które traktują go jako proces uczenia się i porządkowania organizacji, a nie doraźne „malowanie trawy na zielono”, zyskują trwałe kompetencje wewnętrzne. Standardy i systemy weryfikacji działają w praktyce jak zewnętrzny impuls do profesjonalizacji, pomagając uporządkować to, co w codziennym biegu często pozostaje rozproszone lub intuicyjne. W efekcie MŚP zyskują:

• lepszą orientację w obowiązujących i nadchodzących regulacjach, dzięki pracy na jasno zdefiniowanych wymaganiach i benchmarkach rynkowych,
• uporządkowanie dokumentacji, ról i procesów, co ogranicza chaos organizacyjny i zależność od wiedzy „w głowach pojedynczych osób”,
• większą zdolność adaptacji do zmian prawnych i rynkowych, ponieważ organizacja uczy się działać w oparciu o standard, a nie reakcję ad hoc,
• podniesienie świadomości zarządczej i operacyjnej, zwłaszcza w obszarach, które wcześniej nie były systemowo monitorowane (BHP, etyka, łańcuch dostaw, środowisko),
• stabilniejsze środowisko pracy i większą przewidywalność operacyjną, co przekłada się na mniejszą rotację i większe zaangażowanie zespołu.

W tym sensie audyt przestaje być wydarzeniem, a staje się mechanizmem ciągłego dostosowywania firmy do realiów rynku, który zmienia się szybciej niż kiedykolwiek wcześniej.

Własna ścieżka w świecie wymagań – jak wygrać na zasadach narzuconych przez rynek

Standardy etyczne, społeczne i środowiskowe nie muszą być jedynie odpowiedzią na cudze wymagania. Dla MŚP kluczowe jest znalezienie własnej, świadomej ścieżki, która pozwoli wykorzystać je w sposób dopasowany do skali, ambicji i modelu biznesowego firmy. Odpowiednio dobrany standard, dobrze zarządzony audyt i umiejętne wykorzystanie jego wyników sprawiają, że wymagania dużych klientów przestają być obciążeniem, a zaczynają pracować na rzecz rozwoju organizacji.

W takim ujęciu relacja z dużym odbiorcą przestaje mieć charakter jednostronny: duży gracz otrzymuje wiarygodne potwierdzenie zgodności i odpowiedzialności, a MŚP zyskuje impuls do budowania swojej pozycji jako coraz bardziej dojrzałego, przewidywalnego i konkurencyjnego partnera biznesowego. To właśnie w tym punkcie pojawia się efekt win–win — gdzie spełnienie wymagań staje się jednocześnie drogą do rozwoju firmy jako samodzielnej, silnej organizacji, gotowej na kolejne etapy wzrostu.

Więcej artykułów z zakresu ESG przeczytasz w Monitorze CDK. Pobierz TUTAJ

Poznaj najbliższe szkolenia z zakresu ESG