Ugoda podatkowa – nowy rozdział w sporach z fiskusem

Zgodnie z założeniami projektu, ugoda podatkowa ma być zawierana pomiędzy podatnikiem (lub płatnikiem) a organem podatkowym w odniesieniu do zobowiązania, którego termin płatności już upłynął. Jej zawarcie ma prowadzić do ostatecznego zakończenia sporu – pod warunkiem, że podatnik wywiąże się z ustalonych warunków. Co istotne, ugoda ma mieć charakter dobrowolny i będzie zależna od decyzji organu podatkowego. To oznacza, że choć podatnik może zainicjować rozmowy, to fiskus nie będzie zobowiązany do ich zakończenia porozumieniem.

Skala problemu: miliony kontroli, miliardy zaległości

Projektowane zmiany nie są przypadkowe. Dane przedstawione przez Ministerstwo Finansów pokazują skalę wyzwań:

• w latach 2020–2024 administracja skarbowa podejmowała średnio około 2,5 mln działań kontrolnych rocznie,
• same ustalenia z kontroli w 2024 r. sięgnęły ponad 19 mld zł,
• zaległości podatkowe przekroczyły 108 mld zł, a odsetki od nich ponad 90 mld zł.

Te liczby pokazują jedno: obecny system jest kosztowny, czasochłonny i obciążający dla obu stron – zarówno dla podatników, jak i administracji.

Od konfrontacji do dialogu?

Wprowadzenie ugody podatkowej spotkało się z wyraźnym poparciem środowisk biznesowych. W swoim stanowisku Rada Przedsiębiorczości Lewiatan podkreśla: „Wierzymy, że nie będzie to zmiana techniczno-prawna, lecz fundament budowy nowoczesnych, partnerskich relacji na linii państwo-biznes. To ważny krok, który pozwoli na odejście od kultury konfrontacji na rzecz kultury dialogu i wzajemnego zaufania”.

Jednocześnie organizacje przedsiębiorców wskazują, że kluczowe jest realne funkcjonowanie tych rozwiązań, a więc jak najszybsze procedowanie proponowanych zmian i opracowanie ich w taki sposób, by ugody podatkowe były skuteczne w praktyce i rzeczywiście służyły polubownemu rozwiązywaniu sporów, a nie pozostawały jedynie formalnym zapisem.

Korzyści dla obu stron

Z perspektywy podatnika ugoda może oznaczać przede wszystkim skrócenie czasu sporu i ograniczenie kosztów. Istotnym elementem ma być również możliwość obniżenia odsetek – im wcześniej podatnik zdecyduje się na porozumienie, tym większa może być redukcja. Administracja skarbowa również zyskuje – zamiast prowadzić wieloletnie postępowania, może szybciej odzyskać należności i ograniczyć koszty działania.

Jak zauważa Wojtek Ośka, ekspert PCDK: „To rozwiązanie może być bardzo korzystne, ale tylko wtedy, gdy będzie oparte na realnej równowadze stron. Jeśli podatnik będzie miał poczucie, że negocjuje w warunkach asymetrii i ryzyka, to ugody nie staną się popularnym narzędziem, tylko wyjątkiem stosowanym ostrożnie”.

Ryzyka: ujawnienie informacji i brak porozumienia

Choć idea ugody podatkowej jest atrakcyjna, projekt rodzi także konkretne wątpliwości. Największe z nich dotyczy sytuacji, w której podatnik rozpoczyna negocjacje, ujawnia szczegółowe dane dotyczące swojej sytuacji finansowej, a ostatecznie do zawarcia ugody nie dochodzi. Podatnik zostaje wówczas bez niej, natomiast Fiskus – z istotnymi informacjami, które może wykorzystać do działań kontrolnych czy odwetowych. To oznacza, że już sam udział w rozmowach ugodowych może wiązać się z ryzykiem procesowym.

W ocenie Wojtka Ośki kluczowe będzie wprowadzenie gwarancji poufności negocjacji. Bez tego podatnicy będą podchodzić do ugód z dużą rezerwą – i zamiast dialogu nadal będziemy mieli klasyczne spory.

Między potencjałem a praktyką

Czy ugoda stanie się standardem i uzupełnieniem dla takich instrumentów jak interpretacje indywidualne oraz wiążących informacji stawkowych (WIS)? Być może, jednak o jej sukcesie zdecydują szczegóły legislacyjne i praktyka stosowania.

Ugoda podatkowa ma potencjał, aby realnie zmienić sposób prowadzenia sporów podatkowych w Polsce – skrócić ich czas, obniżyć koszty i zwiększyć przewidywalność. Jednocześnie pozostaje pytanie, czy stanie się narzędziem powszechnym, czy raczej rozwiązaniem wykorzystywanym sporadycznie.

Jak trafnie podsumowuje Wojtek Ośka: „To może być jedna z najważniejszych zmian w relacjach podatnik – państwo od lat. Ale jej powodzenie zależy nie od samej idei, tylko od tego, czy podatnicy rzeczywiście będą chcieli z niej korzystać. To z kolei zależy od zakresu ograniczeń nałożonych na podatników i zabezpieczeń, jakie da im urząd.”

Poznaj najbliższe szkolenia z zakresu podatków