JPK_CIT otwiera fiskusowi nowy dostęp do danych firm

Katarzyna Kołbuś: Czym jest raportowanie JPK_CIT i czym różni się od aktualnych zakresów raportowania/deklarowania w podatku od osób prawnych?

Marcin Szymocha: Na wstępie warto zwrócić uwagę na to, że na spółkach (podatnikach CIT) ciąży wiele obowiązków, tj. składanie deklaracji (deklarowanie), prowadzenie ksiąg (ewidencjonowanie) oraz wystawianie faktur (dokumentowanie). Dotychczas organy podatkowe otrzymywały w uporządkowanej formie elektronicznej, tj. pliku xml, wyłącznie deklaracje, m.in. CIT-8 oraz sprawozdania finansowe; przy czym sprawozdania finansowe otrzymywały najczęściej pośrednio, bo poprzez Repozytorium Dokumentów Finansowych, który jest systemem utrzymywanym przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Niemniej zarówno deklaracje podatkowe, jak i sprawozdania finansowe zawierają bardzo zgrupowane dane, które rzadko kiedy pozwalają ocenić poszczególne czynności/transakcje. Bardziej pozwalają ocenić ogólną sytuację spółki. Z kolei księgi i faktury były dotychczas udostępniane tylko „na żądanie”, tj. w formie pliku xml, według struktury JPK_KR oraz JPK_FA. Stąd organy podatkowe nie miały bezpośredniego dostępu do informacji o poszczególnych transakcjach, które umożliwiałyby im zdalną weryfikację rozliczeń w zakresie podatku dochodowego od osób prawnych. Musiały tych informacji „żądać” od spółek. To się zmieni wraz z upowszechnieniem obowiązku przekazywania bez „żądania” ksiąg podatkowych w formie pliku xml według struktury JPK_KR_PD oraz wystawianiem faktur w formie pliku xml przy użyciu Krajowego Systemu e-Faktur (KSeF). Księgi (jako JPK_KR_PD) i faktury (poprzez KSeF) podatnicy będą przekazywać organom podatkowych samodzielnie, podobnie jak obecnie przekazują w odpowiednich terminach deklaracje podatkowe.

KK: Jakie dane obejmuje JPK_CIT i co nowego w tym zakresie pojawi się w przekazywanych danych?

MSz: JPK_CIT jest dużo większym wyzwaniem, niż JPK_VAT i JPK_PIT. Ewidencja VAT-u należnego i naliczonego jest bardzo uporządkowana, ponieważ osobno zawiera listę dokumentów, które składają się na łączny VAT należny w deklaracji VAT-7. Osobno również zawiera listę dokumentów, które łącznie składają się na VAT naliczony w tej deklaracji. Podobnie sytuacja wygląda w przypadku podatkowej książki przychodów i rozchodów (PKPiR). W osobnych kolumnach są ujawnione dokumenty przychodowe, a w osobnych dokumenty, które zostały ujęte jako koszt uzyskania przychodów, na potrzeby ustalenia dochodu w deklaracji PIT-36 czy PIT-36L.

Inaczej jest w przypadku ksiąg rachunkowych. Tutaj nie ma prostego przejścia z wyniku rachunkowego ze sprawozdania finansowego, a konkretnie z rachunku zysków i strat, na wynik podatkowych, który jest rozliczany w deklaracji podatkowej CIT-8. Najczęściej obowiązywał tutaj model mieszany. Spółki miały dedykowane konta bilansowe, które wprost oznaczały jako NKUP w nazwie (np. związane z wydatkami na reprezentację). Następnie oznaczały w programie księgowych lub dodatkowych pliku excel, że to konto różnicuje wynik rachunkowy z rachunku zysków i strat od wyniku podatkowego w deklaracji CIT-8. W przypadku okazjonalnych różnic, np. umów zlecenie dotyczących grudnia a opłaconych w styczniu, różnicowania dokonywano już często wyłącznie pozabilansowo, np. na kontach pozabilansowych lub wyłącznie w dodatkowym pliku excel – bez dodatkowych wpisów na kontach bilansowych lub pozabilansowych. Podobnie sytuacja wyglądała często z odsetkami naliczonymi, ale nie otrzymanymi.

Aby się w tym wszystkich zorientować, Ministerstwo Finansów zdecydowało się narzucić podatnikom w drodze rozporządzenia zakres dodatkowych danych, o które trzeba uzupełnić prowadzone księgi, a które to dodatkowe dane pozwolą organom podatkowym lepiej zorientować się w sytuacji danej spółki. Tych dodatkowych danych nie ma w strukturze JPK_KR „na żądanie”, dlatego ta struktura nie pozwalała organom podatkowym tak dobrze zorientować się w sytuacji spółki.

Dodatkowymi danymi, które pojawiają się w JPK_KR_PD, są numer NIP kontrahentów, numer KSeF, znaczniki kont, dodatkowe dane dotyczące środków trwałych i wartości niematerialnych i prawnych oraz podsumowanie różnic pomiędzy wynikiem finansowych a podstawą opodatkowania (tj. węzeł RPD). Przede wszystkim najwięcej wątpliwości budzą znaczniki kont oraz węzeł RPD. Znaczniki kont dzielą się na rachunkowe oraz podatkowe.

Zaczynając od znaczników kont rachunkowych, można zauważyć, że odpowiadają one poszczególnym pozycjom bilansu i rachunku zysków i strat – zarówno w wariancie porównawczym, jak i wariancie kalkulacyjnym. W efekcie organ podatkowy nie będzie musiał się zastanawiać, w którym miejscu dane konto zostało ujęte w bilansie lub w rachunku zysków i strat. Spółki mają różne plany kont, a nazwy poszczególnych kont mogą nie być oczywiste dla organów podatkowych. Stąd znacznik rachunkowy to jednoznacznie sprecyzuje. Znaczniki rachunkowe pozwolą organom podatkowych zobaczyć, co dokładniej się kryje pod daną pozycją w bilansie i rachunku zysków i strat. W efekcie organy podatkowe zobaczą zapisy, na których kontach składają się na daną pozycję rachunku zysków i strat. Przykładowo przy wariancie porównawczym rachunku zysków i strat, co składa się na pozycję „B.III Usługi obce”, bo podatnik oznaczy wszystkie konta bilansowe, które uwzględnił przy ustalaniu tej pozycji rachunku zysków i strat, znacznikiem „RPBIII”. Podobnie organy podatkowe zobaczą, co kryje pod poszczególnymi pozycjami bilansu. Przykładowo, co dokładnie znajduje się pod pozycją w bilansie „Środki pieniężne w kasie i na rachunkach”, bo tego rodzaju konta spółka oznaczy znacznikiem „BABIIIlcl_SPKR”. W efekcie organ podatkowy zobaczy, ile środków spółka przechowuje na rachunkach bankowych, a ile w kasie. W efekcie będzie mógł ocenić, czy tych środków w kasie nie jest nieproporcjonalnie dużo.

Z kolei znaczniki podatkowe będą przypisywane przede wszystkim tym kontom, które różnicują wynik rachunkowy od wyniku podatkowego. Znaczniki podatkowe dzielą się na dotyczące przychodów i kosztów uzyskania przychodów. Ponadto na te przypisywane kontom bilansowym i pozabilansowym. Wracając do wcześniejszego przykładu z wydatkami na reprezentację, można zauważyć, że w takiej sytuacji, gdy różnicowania spółka dokonuje się na kontach bilansowych, to oprócz znacznika rachunkowego, np. wspomnianego wcześniej znacznika „RPBIII” dla usług obcych, dodatkowo będzie oznaczać dane konto znacznikiem podatkowym „PD4”, czyli „Koszty niestanowiące kosztów uzyskania przychodów (trwałe różnice pomiędzy zyskiem/stratą dla celów rachunkowych a dochodem/stratą dla celów podatkowych)”. Z kolei, gdyby spółka dokonywała takiego różnicowania na kontach pozabilansowych, to powinna przypisać danemu kontu pozabilansowemu znacznik rachunkowy „INNE” oraz znacznik podatkowy „PD4_PB”.

KK: Jakie są nastroje wśród doradców i klientów, patrząc na możliwość przejścia organów kontrolnych „po fakcie” do bieżącej analizy danych?

Msz: Generalnie panuje przekonanie, że to jest kolejny obowiązek ciążący na spółkach, którego koszty wdrożenia muszą wziąć na siebie. Zdecydowanie JPK_KR_PD otwiera przed organami podatkowym nowe możliwości w zakresie bieżącej i automatycznej analizy danych, w szczególności w powiązaniu z danymi w KSeF. W przypadku dużych podmiotów uznają one często, że nie mają zasadniczo czego się obawiać. Również przed wdrożeniem JPK_KR_PD starały się rozliczać prawidłowo. Tutaj większe obawy są po stronie mniejszych spółek. W ich przypadku łatwiej jest zinterpretować dane z JPK_KR_PD oraz wykryć ewentualne nieprawidłowości. Stąd w ich przypadku mogą częściej pojawić się pytania, np. czy dany wydatek ma związek z działalnością spółki.

KK: Jak będzie przebiegał harmonogram wdrożenia i którzy podatnicy będą kolejno zobowiązani?

MSz: Art. 9 ust. 1c ustawy CIT jako termin na przekazanie JPK_KR_PD,dalej wskazuje do dnia upływu terminu złożenia zeznania (np. CIT-8). Stąd powinniśmy być po pierwszych wdrożeniach w przypadku największych podatników CIT i w podatkowych grupach kapitałowych. Niemniej 16 lutego 2026 r., czyli na 6 tygodni przed terminem pierwszych wysyłek, Ministerstwo Finansów wydało rozporządzenie (Dz.U. 2026 poz. 188) wydłużające termin do przekazania JPK_KR_PD za 2025 r. do końca siódmego miesiąca po zakończeniu roku, czyli typowo do końca lipca 2026 r. Finalnie procedowany jest również w Sejmie projekt (druk nr 2445), aby na stałe wydłużyć termin składania JPK_KR_PD do końca siódmego miesiąca po zakończeniu roku.

Sporo zamieszania pojawiło się w kwestii tego, w jakiej kolejności będą dołączać do tego obowiązku kolejne grupy podatników. Początkowo Ministerstwo Finansów wskazywało, że za 2026 r. raportowanie obejmie wszystkich podatników obowiązanych do przesyłania ewidencji JPK_VAT. Natomiast później doprecyzowało, że dotyczy to tylko podatników obowiązanych do przesyłania ewidencji JPK_V7M. Natomiast podatnicy zobowiązani do przesyłania ewidencji JPK_V7K oraz zwolnieni podmiotowo i przedmiotowo będą objęci tym obowiązkiem po raz pierwszy za 2027 r.

Jednocześnie plik JPK_KR_PD za 2025 r. będzie musiał zawierać z nowych dodatkowych danych tylko przypisanie znaczników podatkowych. Natomiast plik za 2026 r. i kolejne będą musiały zawierać komplet dodatkowych danych (m.in. numer NIP kontrahenta czy numery KSeF faktur).

KK: Jakie widzisz największe wyzwania techniczne i procesowe przy wdrożeniu?

Msz: Pierwszym dużym wyzwaniem jest kwestia tego, jak przekazać te dane, aby nie narazić się na kary ze strony organów podatkowych. Coraz bardziej odchodzi się w bieżącej pracy od podejmowania decyzji merytorycznych – w oparciu o przepisy podatkowe. Przepisy ogólnee stanowią, że trzeba przekazać JPK_KR_PD w strukturze logicznej określonej przez Ministerstwo Finansów. Nie znajdziemy jednak w przepisach bardziej szczegółowych wytycznych co do tego, jak tę strukturę faktycznie wypełnić.

Stąd coraz częściej trzeba skupić się na wyzwaniach informatycznych i technicznych. W tym zakresie trzeba bazować na dokumentacji technicznej oraz pytaniach i odpowiedziach Ministerstwa Finansów. Te dodatkowe materiały nie stanowią źródła prawa, ale zawierają praktyczne odpowiedzi, np. w jakim formacie oraz jaki zakres danych Ministerstwo Finansów chciałoby widzieć w poszczególnych polach JPK_KR_PD.

KK: Jakie według doradców podatkowych są największe niewiadome w kontekście przepisów prawa, a także problemów wynikających ze struktury xml?

MSz: Największe wyzwanie mogą stanowić nowe znaczniki podatkowe i sam węzeł RPD. Wydaje się, że tutaj zmienia się podejście organów podatkowych. Początkowe w odpowiedzi na pytanie nr 15 Ministerstwo Finansów wskazało, że w przypadku wyodrębnienia kont służących rozliczeniu podatku dochodowego podatnik winien stosować dla nich odpowiedni znacznik PD. Odpowiedź ta sugerowała, że organy podatkowe przyjmą księgi takimi, jakimi one są. Czyli, gdy mamy wydzielone konta do rozliczenia podatku dochodowego, to oznaczamy je znacznikami podatkowymi. Natomiast, gdy nie mamy takich kont, a rozliczenia różnic dokonujemy w inny sposób, np. w dodatkowych pliku excel, to może tak pozostać.

Na późniejsze zadane pytanie nr 138, czy powinniśmy w ewidencji rachunkowej wyodrębnić konta analityczne dla celów ustalenia np. niepodatkowych: kosztów (NKUP) i przychodów (PNP), odpowiedź Ministerstwa Finansów jest bardziej rygorystyczna. Wskazano, że jeżeli na jednym koncie ewidencjonowane są różne zdarzenia gospodarcze, którym powinny zostać przypisane odmienne znaczniki, podatnik ma obowiązek:

• podzielić te zdarzenia na jednorodne grupy,
• wyodrębnić dla każdej grupy osobne konto analityczne,
• dokonywać zapisów księgowych na tych odrębnych kontach,
• przypisać każdemu kontu właściwy znacznik zgodnie z jego treścią.

Podano również przykład: jeżeli na jednym koncie księgowym ujmowane są zarówno koszty stanowiące koszty uzyskania przychodu (KUP), jak koszty niestanowiące kosztów uzyskania przychodów (NKUP) w rozumieniu przepisów podatkowych, podatnik – z mocy przepisów podatkowych – musi wyodrębnić konto analityczne (bilansowe lub pozabilansowe) służące ewidencji NKUP, celem przypisania odpowiedniego znacznika konta. Pozostawienie zapisów o różnej treści na jednym koncie naruszałoby obowiązek prawidłowego nadania znaczników podatkowych, a nie wymogi bilansowe.

Stąd część spółek już teraz dokonała zmiany planu kont tak, aby odpowiadał on znacznikom podatkowym w polu S_12_3; jednocześnie w ten sposób utwierdzając Ministerstwo Finansów, że jest to możliwe.

Jednak część spółek pozostaje przy dotychczasowym planie kont, który tylko częściowo odpowiada znacznikom podatkowym, a w pozostałym zakresie wspiera się dodatkowymi narzędziami np. plikiem excel. Przykładowo, gdy spółka opłaciła umowy zlecenia dotyczące grudnia w styczniu kolejnego roku, to nie tworzy z tego tytułu dodatkowego konta bilansowego lub pozabilansowego, aby potraktować te umowy zlecenie jako (nkup). Z uwagi na incydentalny charakter takiej sytuacji spółka jest w stanie prawidłowo ustalić podstawę opodatkowania CIT w oparciu o dodatkową kalkulację w pliku excel.

Trudno tutaj znaleźć wyraźną podstawę prawą dokumentującą, że podatnik – z mocy przepisów podatkowych – musi wyodrębnić konto analityczne (bilansowe lub pozabilansowe) służące ewidencji NKUP, celem przypisania odpowiedniego znacznika konta.

KK: Jak w praktyce mapować dane księgowe do węzłów RPD i znaczników podatkowych, aby uniknąć niespójności?

MSz: Na ten moment nie ma automatycznego powiązania między węzłem RPD a danymi z kont ze znacznikami podatkowymi z pola S_12_3. Jak wskazuje Ministerstwo Finansów póki co kwoty ujęte w węźle RPD są wpisane w sposób manualny. Stąd brak spójności pomiędzy znacznikami S_12_3 a węzłem RPD nie będzie problemem, który uniemożliwi złożenie pliku JPK_KR_PD.

Istnieje jednak ścisłe powiązanie pomiędzy znacznikami podatkowymi a węzłem RPD. Przykładowo znacznik PD2 i PD2_PB odpowiadają polu K_2 w węźle RPD. Dlatego już teraz warto zastanowić się, czy jednak nie dodać nowych kont księgowych do planu kont, które będzie można powiązać z odpowiednimi znacznikami PD.

Należy się spodziewać, że w którymś momencie organy podatkowe będą chciały, aby dane w węźle RPD pochodziły z zapisów na odpowiednich kontach ze znacznikami podatkowymi. Już teraz, mając na uwadze wcześniej wskazane stanowisko Ministerstwa Finansów, wykazanie dużych kwot w węźle RPD, gdy równocześnie nie wskażemy znaczników podatkowych lub obroty na kontach ze znacznikami podatkowymi będą nieproporcjonalnie mniejsze, możemy spotkać się z pytaniami ze strony właściwego urzędu skarbowego.

KK: Czy według ciebie zwiększą się liczby kontroli po wdrożeniu systemu?

Msz: Dotychczas kontrole w zakresie podatku dochodowego miały bardziej charakter incydentalny i losowy. Przykładowo organy podatkowe interesowały się nietypową restrukturyzacją ujawnioną w KRS czy nabrały podejrzeń dlaczego spółka kolejny rok wykazuje stratę podatkową, a mimo to zachowuje płynność i wysokie przychody.

Nowe dane otrzymane z JPK_CIT będą nowym impulsem dla organów podatkowych. Pozwolą one organom podatkowym również na weryfikację zdarzeń, które w innej sytuacji nie zwróciłyby jego uwagi, np. urząd skarbowy może zwrócić uwagę, dlaczego spółka ma tak dużo środków „w kasie”, a nie na rachunku bankowym.

Nie można również zapominać, że nowe dane będą również wyzwaniem dla samych organów podatkowych. Po pierwsze muszą uzyskać nowe narzędzia, które umożliwią im sprawniejszą analizę uzyskanych danych. Nie spodziewam się, że organy podatkowe szybko nabiorą wprawy w analizie danych z JPK_KR_PD. Często jednak te dane wymagają przy ich analizie wiedzy z pogranicza rachunkowości czy wręcz audytu finansowego.

Należy jednak się spodziewać również kolejnych wersji JPK_KR_PD i dodawania do tej struktury dodatkowych danych, o które będzie trzeba uzupełnić prowadzone księgi. W ten sposób Ministerstwo Finansów będzie dążyć do tego, żeby ta struktura akcentowała obszary ryzyk. Jednak, aby wytypować te obszary ryzyk, które będzie można wyciągnąć przed nawias, np. dodając dodatkowy znacznik podatkowy lub rachunkowy, najpierw Ministerstwo Finansów musi nabrać doświadczenia w zakresie obecnej wersji JPK_KR_PD.

KK: Czy JPK_CIT to tylko obowiązek sprawozdawczy, czy raczej impuls do transformacji w zakresie kontroli wewnętrznej w organizacji?

MSz: Nowa struktura JPK-CIT może w powiązaniu z danymi z innych plików JPK-CIT i JPK-PIT oraz danymi z KSeF, a także wyciągów bankowych i systemu STIR, przyszłościowo stanowić nowy wymiar kontroli podatników. Łączny potencjał tych danych jest ogromny. Niemniej nie jest póki co łatwo zestawić te dane ze sobą.

Należy się jednak spodziewać, że z biegiem czasu organy podatkowe będą nabierać coraz większej wprawy w wykrywaniu nieprawidłowości, obszarów ryzyk i niespójności w raportowaniu – w oparciu o pozyskiwane „bez żądania” dane.

Jeszcze kilka lat temu podobny poziom „transparentności” przed organami podatkowymi wydawał się niemożliwy do osiągnięcia. Jednak postęp technologiczny pozwolił na podjęcie kroku milowego, jakim jest wprowadzenie obowiązkowego JPK-CIT. To są ogromne ilości danych. Przede wszystkim jest to możliwe dzięki rozwojowi infrastruktury, która jest obecnie w stanie przyjąć tak ogromne ilości informacji, w sposób nieutrudniający nadto prowadzenia działalności.

Czasy, gdy należało się bać wyłącznie podczas wizyty urzędników urzędu skarbowego, odejdą w niepamięć. Kontrola podatkowa będzie odbywać się w sposób coraz bardziej zautomatyzowany i ciągły. Wyłącznie kwestie wymagające wyjaśnienia będą indywidualne ustalane, ale też zdalnie, a nie stacjonarnie w spółce. Stąd podatnicy nawet nie będą wiedzieć, że przeszli już niejednokrotnie kontrolę. Natomiast, gdy urząd się do nich zwróci, to będzie to oznaczać, że ma już dobrze udokumentowane podejrzenie nieprawidłowości.

Doświadczenie życiowe podpowiada, że obowiązków sprawozdawczych przede wszystkim przybywa, dlatego należy mieć świadomość coraz większego potencjału ze strony organów podatkowych w wykrywaniu nieprawidłowości.

Pocieszeniem może być jednak okoliczność, że zapewne w pierwszej kolejności jednak organy podatkowe skupią się na podatnikach dopuszczających się największej ilości naruszeń. Tacy podatnicy często dotychczas bagatelizowali ryzyko wykrycia nieprawidłowości. Bazowali przy tym na swoich wcześniejszych doświadczeniach, zgodnie z którymi organy podatkowe nie miały ich „lokalnych” danych z ksiąg, a przez to nie były w stanie wykryć czasem oczywistych błędów czy nadużyć. W pierwszej kolejności JPK-CIT odsłoni i pozwoli masowo ocenić rozliczenia takich podatników.

Poznaj najbliższe szkolenia z zakresu podatków