27
PAŹ
Pojęcia te są ze sobą ściśle powiązane, ale nie oznaczają tego samego. PCF pozwala określić emisje gazów cieplarnianych związane z produktem, LCA umożliwia szerszą ocenę jego oddziaływania na środowisko, natomiast EPD służy do przedstawienia wyników oceny w ustandaryzowanej i przejrzystej formie. Ich właściwe wykorzystanie pomaga firmom podejmować decyzje dotyczące projektowania, produkcji, zakupów i zarządzania łańcuchem dostaw.
Ślad węglowy produktu (PCF) – ile emisji wiąże się z produktem?
PCF (Product Carbon Footprint), czyli ślad węglowy produktu, określa ilość emisji gazów cieplarnianych powstających w związku z produkcją, użytkowaniem i zakończeniem życia danego wyrobu, w granicach przyjętych dla badania. Wynik wyraża się najczęściej w kilogramach ekwiwalentu dwutlenku węgla (kg CO₂e) na określoną jednostkę produktu, np. kilogram materiału, sztukę wyrobu lub metr kwadratowy płyty.
W obliczeniach uwzględnia się nie tylko emisje samego dwutlenku węgla, lecz także inne gazy cieplarniane, takie jak metan czy podtlenek azotu. Ponieważ ich wpływ na klimat jest różny, wyniki przelicza się na wspólną jednostkę – ekwiwalent CO₂.
Ślad węglowy może obejmować różne etapy życia produktu. W zależności od celu analizy uwzględnia się między innymi: pozyskiwanie i przetwarzanie surowców; produkcję materiałów i komponentów; procesy wytwarzania produktu; pakowanie, magazynowanie i transport; użytkowanie i konserwację; a także zagospodarowanie produktu po zakończeniu jego użytkowania.
Nie każde badanie PCF obejmuje wszystkie te etapy. Analiza może kończyć się na przykład w momencie opuszczenia zakładu produkcyjnego przez wyrób. Takie podejście określa się jako cradle-to-gate, czyli „od kołyski do bramy”. Analiza obejmująca cały cykl życia, aż do końcowego zagospodarowania produktu, jest natomiast określana jako cradle-to-grave – „od kołyski do grobu”. Zakres badania powinien być jasno określony i komunikowany wraz z wynikiem.
Znajomość śladu węglowego pozwala przedsiębiorstwu zidentyfikować etapy generujące największe emisje. Może się okazać, że największe znaczenie ma energochłonny proces produkcyjny, zastosowanie określonego surowca albo transport na dużą odległość.
Dzięki temu firma może skoncentrować działania redukcyjne na obszarach, w których przyniosą one największy efekt. Może również porównywać warianty technologiczne, oceniać wpływ zmian materiałowych i przekazywać klientom informacje o emisjach związanych z wyrobem.
Do obliczania śladu węglowego produktu wykorzystuje się między innymi normę ISO 14067, opartą na zasadach analizy cyklu życia określonych w normach ISO 14040 i ISO 14044. Warto pamiętać, że sam wynik PCF nie opisuje wszystkich aspektów środowiskowych produktu – koncentruje się na wpływie na klimat.
Analiza cyklu życia (LCA) – szersze spojrzenie na środowisko
LCA (Life Cycle Assessment), czyli analiza cyklu życia, to metoda kompleksowej oceny potencjalnego wpływu produktu lub usługi na środowisko na kolejnych etapach ich istnienia. Obejmuje perspektywę od pozyskania surowców, przez produkcję i użytkowanie, aż po koniec życia produktu.
W przeciwieństwie do PCF, który koncentruje się na emisjach gazów cieplarnianych, LCA może uwzględniać wiele kategorii oddziaływania na środowisko. W zależności od zastosowanej metodyki badanie może obejmować między innymi:
-
wpływ na zmianę klimatu;
-
zużycie wody;
-
wykorzystanie zasobów naturalnych;
-
zakwaszenie środowiska;
-
eutrofizację wód;
-
powstawanie smogu fotochemicznego;
-
zużycie energii i surowców;
-
wpływ związany z zagospodarowaniem odpadów.
Dokładny zestaw analizowanych kategorii zależy od celu badania, jego zakresu oraz przyjętej metodyki. LCA nie sprowadza się więc do jednego wskaźnika – pozwala spojrzeć na produkt z wielu perspektyw. Jej podstawowe zasady i wymagania opisują normy ISO 14040 oraz ISO 14044.
Badanie LCA składa się z czterech głównych etapów.
1. Określenie celu i zakresu badania
Na początku definiuje się, dlaczego analiza jest wykonywana, jaki produkt będzie oceniany i jakie etapy jego cyklu życia zostaną uwzględnione. Istotne jest również ustalenie tzw. jednostki funkcjonalnej, czyli miary funkcji, jaką produkt ma spełniać. Pozwala ona porównywać rozwiązania zapewniające tę samą usługę lub funkcję.
2. Analiza zbioru wejść i wyjść
Na tym etapie gromadzi się dane dotyczące zużycia surowców, energii i wody, transportu oraz emisji i odpadów powstających w analizowanych procesach.
3. Ocena wpływu na środowisko
Zgromadzone dane przelicza się na wskaźniki opisujące poszczególne kategorie oddziaływania. Dzięki temu można określić, które procesy i materiały w największym stopniu przyczyniają się do powstawania analizowanych obciążeń środowiskowych.
4. Interpretacja wyników
Wyniki są analizowane pod kątem najważniejszych źródeł oddziaływania, jakości danych, ograniczeń badania oraz możliwości poprawy parametrów środowiskowych produktu.
Tak przeprowadzona analiza może wspierać decyzje dotyczące doboru materiałów, projektowania wyrobów, modernizacji procesów produkcyjnych czy organizacji transportu. Pomaga również ograniczać ryzyko sytuacji, w której poprawa jednego wskaźnika prowadzi do pogorszenia innego. Przykładowo materiał o niższym śladzie węglowym nie musi automatycznie oznaczać mniejszego zużycia wody lub mniejszego obciążenia środowiska w każdej innej kategorii.
Deklaracja środowiskowa produktu (EPD) – przejrzysta informacja o wpływie wyrobu
EPD (Environmental Product Declaration), czyli deklaracja środowiskowa produktu, to ustandaryzowany dokument przedstawiający informacje o oddziaływaniu produktu na środowisko na podstawie analizy cyklu życia.
EPD nie jest tym samym co raport LCA. Analiza LCA stanowi podstawę obliczeń, natomiast EPD służy do uporządkowanego przedstawienia wybranych wyników zgodnie z wymaganiami odpowiedniego programu deklaracji i właściwymi regułami dla danej kategorii produktu.
W deklaracji mogą znaleźć się informacje dotyczące między innymi: wpływu na zmianę klimatu; zużycia zasobów i energii; zużycia wody; emisji i innych oddziaływań środowiskowych; wytwarzania odpadów; poszczególnych etapów cyklu życia objętych badaniem.
Zakres informacji zależy od rodzaju produktu, przyjętych reguł kategorii produktu oraz programu, w ramach którego opracowano deklarację. W przypadku materiałów i wyrobów budowlanych istotną rolę odgrywa norma EN 15804, określająca podstawowe zasady sporządzania deklaracji środowiskowych dla tej branży.
EPD jest szczególnie przydatna w relacjach biznesowych, ponieważ umożliwia przekazywanie klientom, projektantom, inwestorom i innym uczestnikom łańcucha dostaw uporządkowanych danych środowiskowych. Może wspierać ocenę produktów w procesach zakupowych, projektowaniu budynków oraz analizie wariantów materiałowych.
Wiarygodność deklaracji zależy od zgodności z właściwymi wymaganiami, jakości danych i przestrzegania zasad danego programu. W typowych programach EPD wyniki podlegają niezależnej weryfikacji zgodnie z obowiązującymi regułami. Sam fakt posiadania dokumentu nie oznacza jednak, że produkt jest „ekologiczny” lub lepszy od każdego produktu konkurencyjnego. EPD przede wszystkim udostępnia dane, które należy interpretować w odpowiednim kontekście.
PCF, LCA i EPD – czym różnią się te pojęcia? Przykład praktyczny – od produkcji do informacji dla klienta
Choć terminy PCF, LCA i EPD często występują razem, pełnią więc odmienne funkcje. Najprościej można to ująć następująco: LCA to metoda oceny, PCF to wskaźnik dotyczący wpływu na klimat, a EPD to dokument prezentujący wyniki oceny środowiskowej. PCF może być jednym z wyników LCA, natomiast EPD może przedstawiać zarówno wskaźniki klimatyczne, jak i inne dane środowiskowe.
Wyobraźmy sobie przedsiębiorstwo produkujące płyty wykorzystywane w budownictwie. Firma chce lepiej poznać wpływ swoich wyrobów na środowisko i przygotować wiarygodne informacje dla odbiorców.
Pierwszym krokiem może być wykonanie analizy LCA. Przedsiębiorstwo zbiera dane dotyczące surowców, energii, procesów technologicznych, transportu oraz zagospodarowania produktu po zakończeniu jego użytkowania. Następnie ocenia wpływ poszczególnych etapów na różne kategorie środowiskowe.
Na podstawie tych danych można określić ślad węglowy produktu, czyli PCF. Jeśli okaże się, że istotnym źródłem emisji jest zużycie energii, firma może rozważyć poprawę efektywności energetycznej, zmianę technologii albo wykorzystanie energii o niższej emisyjności. Jeżeli znaczący wpływ mają surowce, warto przeanalizować ich pochodzenie, skład i możliwości zastosowania materiałów alternatywnych.
Kolejnym krokiem może być opracowanie EPD. Dokument przedstawia wyniki oceny środowiskowej w sposób zgodny z wymaganiami odpowiedniego programu. Dzięki temu odbiorca może uzyskać bardziej szczegółowe informacje o wyrobie i uwzględnić je w procesie wyboru materiałów.
Ważne jest jednak, aby porównywać produkty na podstawie danych przygotowanych według porównywalnych zasad. Znaczenie mają między innymi granice systemu, jednostka deklarowana lub funkcjonalna, przyjęte scenariusze oraz jakość danych. Samo zestawienie dwóch wartości liczbowych nie zawsze wystarcza do wyciągnięcia wiarygodnych wniosków.
Korzyści dla przedsiębiorstw
Wdrożenie podejścia opartego na PCF, LCA i EPD może przynieść przedsiębiorstwom szereg korzyści.
Lepsze decyzje projektowe. Dane środowiskowe pomagają oceniać materiały, technologie i warianty produktu już na etapie projektowania.
Identyfikacja możliwości redukcji emisji. PCF wskazuje procesy, w których warto szukać sposobów ograniczenia emisji gazów cieplarnianych.
Szersza ocena oddziaływania na środowisko. LCA pomaga uniknąć koncentrowania się wyłącznie na emisjach CO₂e i uwzględniać także inne kategorie wpływu.
Większa przejrzystość w łańcuchu dostaw. Uporządkowane dane ułatwiają komunikację między producentami, dostawcami i odbiorcami.
Wsparcie procesów zakupowych i przetargowych. W określonych branżach, zwłaszcza budowlanej, dane środowiskowe mogą być istotnym elementem oceny materiałów i wyrobów.
Wiarygodniejsza komunikacja środowiskowa. Wyniki oparte na określonej metodyce i odpowiedniej weryfikacji mogą stanowić mocniejszą podstawę komunikowania osiągnięć środowiskowych niż ogólne deklaracje marketingowe.
Warto jednak pamiętać, że samo obliczenie wskaźników lub przygotowanie deklaracji nie gwarantuje poprawy parametrów środowiskowych. Rzeczywista zmiana wymaga wykorzystania wyników do podejmowania decyzji i monitorowania efektów wdrażanych działań.
Od danych do realnej zmiany
Skuteczne zarządzanie wpływem produktu na środowisko wymaga połączenia trzech elementów: pomiaru, analizy i komunikacji. PCF pozwala określić emisje gazów cieplarnianych, LCA umożliwia szerszą ocenę środowiskową, a EPD zapewnia uporządkowany sposób prezentowania informacji o produkcie.
Największą wartość narzędzia te przynoszą wtedy, gdy są wykorzystywane jako część ciągłego procesu doskonalenia. Analiza wskazuje obszary wymagające poprawy, przedsiębiorstwo wdraża odpowiednie zmiany, a kolejne obliczenia pomagają ocenić ich skuteczność. Rzetelne dane mogą także ułatwić współpracę z dostawcami i odbiorcami, którzy potrzebują informacji środowiskowych do własnych analiz.
W dobie rosnącego znaczenia zrównoważonego rozwoju PCF, LCA i EPD nie powinny być traktowane wyłącznie jako dokumentacja techniczna lub narzędzia marketingowe. To przede wszystkim metody wspierające świadome projektowanie, odpowiedzialne zarządzanie produkcją i podejmowanie decyzji na podstawie danych. Ich właściwe zastosowanie pozwala lepiej zrozumieć wpływ produktów na środowisko oraz wskazać konkretne możliwości jego ograniczania.
Podstawowe źródła i normy
-
ISO 14067 – wymagania i wytyczne dotyczące określania śladu węglowego produktu: ISO 14067
-
Komisja Europejska – analiza cyklu życia i metody oceny śladu środowiskowego: Life Cycle Assessment & Environmental Footprint
-
ISO 14025 – zasady dotyczące programów i deklaracji środowiskowych produktu: ISO 14025
-
Komisja Europejska – metody oceny śladu środowiskowego produktów i organizacji: Environmental Footprint Methods
Więcej artykułów z zakresu ESG przeczytasz w Monitorze PCDK. Załóż konto i pobierz bezpłatnie: TUTAJ
